چندی پیش با آقای علی ابدالی گفتوگویی داشتم در خصوص مشکلاتی که بر سر راهِ شعر دیجیتالی (که جستار ذیل بناست در موردِ چیستی آن توضیحاتی درخور ارائه کند) به وجود آمده است و گویی برخی می خواهند ره آوردِ چند سال تلاش وی در زمینه ی شعر پست مدرن را به نفع خویش مصادره کنند. شخصا ً می توانم شهادت دهم که ابدالی، صرف نظر از این که موافق یا مخالف رویکردش به شعر باشیم، دست کم چهار سال است که در وبلاگِ شعر خود موسوم به ارتش دریدا (www.derrida.blogfa.com) در کار آزمایش گری و تجربه اندوزی در حوزه ی شعر پسامدرن است. از همین روی، برای روشن تر شدن زوایا و مرایای چنین مجادله ای و همچنین برای به به دست دادن زمینه ی روشن تری از تاریخچه ی شکل گیری این گونه ی ادبی (فراگونه ی ادبی، شاید)، از ایشان درخواست کردم مقاله ای در باره ی چیستی و ماهیّتِ شعر دیجیتالی ((hyper-poetry تألیف کنند، که در ادامه آن را خواهید خواند:

 

علی ثباتی

 

 

٭ شعر در انقلاب نوشتاری نگاهی کوتاه به وضعیت    

 

 

ژاک دریدا فیلسوف ساختارشکن فرانسه به عنوان کسی که تأثیری تکان دهنده بر تفکر معاصر داشته است، از نخستین کسانی بود که در مصاحبه ای که با آنری رونس در اوایل دهه ی هفتاد میلادی انجام داد، از پایان ِ کتاب، سخن به میان آورد و بر اساس نوشتار جستجو برای یافتن یک خاستگاه را به پرسش کشید. همگام با نظریات ساختارشکنانه ی ژاک دریدا موج انقلاب الکترونیک در عصر ارتباطات و ایجاد شبکه ی سراسری اینترنت که موجب از میان رفتن مرزهای نوشتار شده بود، تئوریسین هایی نظیر  michael joyce،j.yellowlees douglas , ted nelson , david bolter  و چندین تئوریسین معروف دیگر با پیشنهاد هایی در زمینه ی هایپرتکست (hypertext) و نوشتن در فضای تودرتوی مجازی انقلابی را در شیوه ی نوشتار پدید آوردند که منجر به پیدایش سبک های جدید در داستان نویسی و شعر شد.

 

همسو با این پدیده، تکنولوژی به عنوان یک ابزار در اختیار هنر قرار گرفته و بحث هنر دیجیتال که در دهه های اخیر مطرح بود بیشتر مورد توجه قرار گرفت.

 

در این مقاله، سعی براین است تابا نگاهی کوتاه به  e-poetryو بنیان های فکری آن در فلسفه ی هنر گذاری به آینده ی شعر فارسی در دهکده ی جهانی داشته باشیم .

 

e-poetry به عنوان نگرشی نو در شعر جهان روز به روز و همگام با پیشرفت تکنولوژی در حال گسترش می باشد و در فرانسه و دیگر کشور های جهان هر ساله فستیوال هایی در این مورد برگزار می شود و شاعران وعلاقه مندان  تجربه های خود را در آن به نمایش می گذارند.  

 

در e-poetry هیچگاه خروجی مشخصی شکل نگرفته است و البته این امر کاملا ً طبیعی می باشد چرا که این پدیده، از یک سو، ریشه در اندیشه های پسامدرن داشته، و در این وضعیت هیچگاه شبیه مدرنیسم شاهد قطعیت و یک هدف مشخص نیستیم، و، از سویی، در e-poetry با گسترش فن آوری، هر روز، تکنیک های جدیدی ارائه می شود.

 

هارولد بلوم از اندیشمندان معروف پساساختارگرایی  در مقاله ای تحت عنوان گسستِ فُرم، با تأکید بر این نکته که شاعر قبل از هر چیزی با خودش می گوید:

 

"چگونه شعری بگویم که چون آنرا هیچکس نگفته است؟" ١

 

به گفته ی بلوم، این خودِ شعر است که به ما یاد می دهد که برای معنا باید شکل را در هم شکست. شکستن ِ شکل ِ شعر فرایند اعطای آزادی به مخاطب را تسهیل می کند به گونه ای که هر مخاطب خود با ساختن این ساختمان ویران شده بر اساس معماری و سلیقه ی خود به نتیجه ای متفاوت از دیگر مخاطبان می رسد. در جریان ِ سوپر- شعر  که در دنیای مجازی قادر به اجرای آن هستیم با استفاده از هایپرلینک (hyperlink) می توان با به بازی گرفتن مؤلفه های ادبیات پسامدرن ضمن عبور ِ ساختارشکنانه از نشانه های نوشتاری گرافیکی و آوایی همزمان با تغییر و جابجایی مداوم نشانه ها به تولید و تکثیر بی نهایت معنا نزدیک شد و، در این راستا، ضمن تخریبِ کلان روایت ها در یک فضای مکان شناختی ِ (typological) فیدبک دار به تولید بی شمار روایت های برون مرکز در یک شعر دست یابیم. روایت هایی متنافر که در یک معادله ی غیر خطی از زمان با تلفیق با بعد مکان در دستگاه زبان به یک نسبیت تکه تکه شده جامه ی عمل می پوشانند و خود نماینده ی چند صدایی ِ (polyphony) جامعه ی آزاد در متن شعر می شوند.

 

در این گونه ی شعر، ابتدا مخاطب در معماری پست مدرن شعر در home) (page  رها می شود، سپس مخاطب با اجرای هایپرلینک ها ضمن مواجه شدن با مدلول های بدون پشتیبانی دال ها به بازی در یک فضای تو در توی مجازی و روایت هایی غیر خطی دعوت می شود. در این فضای مجازی دیگرنه تنها هر کلمه  نماینده ی معناهای محدود نیست، بلکه هر کلمه به بینهایت معنا تکثیر شده و در ارتباطی که هم با روساخت شعر و هم با زیر ساخت دارد امکان تأویل های متعدد را به هر مخاطب می دهد به گونه ای که هر کلمه نقش یک انسان پسامدرن را در متن زندگی بازی می کند.

 

در این دستگاه زبانی هر مدلول بسان دالی است بر مدلول دیگر و این بازی نقطه ی پایانی ندارد و همواره معنا در پی پیوست های متعدد و بی شمار ناپدید می شود و به این گفته ی دریدا در گراماتولوژی (grammatology) می رسیم که نشانه را "نشانه ی چیزی یکسر دیگر می دانست چیزی فاقد همانندی و تداوم چیزی که نشانه نیست." ٢

 

در جریان سوپر- شعر، می توانیم با استفاده ی دینامیکی از هایپرلینک و عبور و پل زدن بین نشانه های نوشتاری و گرافیکی و آوایی به این وضعیت نزدیک شویم، به همین دلیل و وجود وضعیت ناپایدار در این گونه ی شعر با انبوه تکنیک مواجه هستیم که همگی بر پایه ی شاخصه های ادبیات پسامدرن و بسیاری از اندیشه های هنری پژوهندگان پست مدرن بنا شده اند. برای نمونه:

 

·  استفاده از ضمیر دوم شخص دینامیکی برای فعال نمودن نقش مخاطب در فرایند مشارکت در آفرینش شعر   

·   استفاده از طنز های تعلیقی    

·     انکار پایگان ارزشی کلمه    

·      تلفیق هنر های مختلف   

·      ایجاد ضد روایت و روایت های برون مرکز 

·       استفاده از بینامتنیت    

·     هجو و گفتمان های تاریخی    

· ناپیوستگی مکانی و زمانی در خلق اثر 

·       ایجاد بازی های بی هدف  

·      استفاده از تکنیک ازدواج کلمات  

·      استفاده از سطرهای شعری متحرک و چند بعدی  

·       تغییر نحو چینش کلمات در هر بار کلیک کردن   

·      همراهی انیمیشن های متحرک با صدا و نوشتار در فضای چند بعدی ... 

 

... و صدها تکنیک دیگر که همگی می توانند گونه هایی از بی شمار مؤلفه های وضعیت پسامدرن در جریان خلق سوپر- شعر باشند هرچند که هیچ گونه الزامی برای برجسته کردن مؤلفه های این گونه ی شعر وجود ندارد چرا که هرگونه تلاش برای برای دسته بندی و مرز بندی خود به یک فرایندِ مدرنیستی منجر می شود و سوپر- شعر با داشتن بی نهایت تکنیک که هر مؤلف- مخاطب می تواند به آن بیافزاید، قابلیت گریخت از هر گونه محدودیتی را داراست و به همین دلیل هیچگاه شاهد تعریف و قرارداد و مانیفست مشخصی برای این گونه ی شعر نخواهیم بود چرا که، از یک سو، در اندیشه های پسامدرن ریشه دوانده و، از سویی دیگر، به پیشرفت تکنولوژی وابسته است.  

 

در خوانش این گونه ی شعر، شالوده شکنی نقش مهمی را ایفا می نماید چرا که با جابجایی مداوم نشانه ها سر و کار داریم  گونه ای جابجایی فرویدی که از آن به عنوان هیروگلیف (hieroglyph) یاد کرده اند و در اندیشه ی ژاک دریدا هم جایگاه مهمی دارد؛ چنان چه فروید نیز معتقد بود:

 

"در هر رؤیا گونه ای جابجایی عناصر و از جا کنده شدن عناصر وجود دارد." ٣

 

به گونه ای که در یک رؤیا ممکن است سیمای کسی با صدای کسی دیگر همراه شود و کارکرد عناصر و واژگان دگرگون می شود. ٤  

 

دریدا این فراشدِ جابجایی را که انکار پایگان ِ ارزشی یا طرح ِ بی منطق ِ واقعیت و انکار حضور معنا را در خود دارد، در شالوده شکنی مهم می داند و همین امر در جریان سوپر- شعر بسیار اتفاق می افتد، به گونه ای که با کلیک روی یک کلمه و یا ترکیب مسیر روایت ممکن است تغییر یابد، به گونه ای که ممکن است با یک نشانه ی گرافیکی یا آوایی متفاوت با محتوای ارزشی آن کلمه مواجه شویم و شاهد روایت یک کلیپ سینمایی و یا موزیک باشیم که به ظاهر بی ارتباط با شعر هستند ولی اگر به مضمون به عنوان یک کل یک پارچه و از دید یک ناظر بیرونی نگریسته شود تمام این روایت های برون - مرکز در یک زیرساخت مکان شناختی فیدبک دار در یک شبکه ی به هم تنیده قرار دارند و از آن جا که شعر به عنوان یک هنر مادر می باشد یک کلیپ سینمایی و یا یک آهنگ نیز می توانند در ارتباطی بینابینی با شعر قرار گیرند.

 

البته در دنیای کنونی با پدیده ی مدرنیستی مرز بندی مواجه نیستیم، بلکه در وضعیت پسامدرن با تلفیقی از ژانرها روبرو می شویم که همگی نشأت گرفته از انقلاب الکترونیک می باشد. فیلم ها  ژانر های تلویزیونی  تبلیغات و ده ها مورد دیگر که همگی نشانگر تلفیق ژانری با ژانر دیگر است.

 

چنان که ژاک دریدا در بحث پیرامون ژانر متنی از موریس بلانشو آورده است:

 

"در ادبیات همه ی ژانر ها به نحوی هزل آمیز عمل می کنند و بلانشو از همه استفاده می کند؛ او نه تنها با محو مرزبندی هایی که سبک ها و ژانر ها را منفک می سازند به چنین کاری دست زده بلکه حتی مرز میان ادبیات و غیر ادبیات را هم مورد انتقاد قرار داده است." ٥

 

و البته در شرایط کنونی و با استفاده از پیشرفت تکنولوژی قادر به آن جام این ساختارشکنی ژانری در پدیده ی سوپر- شعر فارسی می باشیم چرا که با عبور از روساخت شعری می توانیم با پل زدن میان انواع ژانر ها به ایجاد یک وضعیت پسامدرن دردستگاه زبانی سوپر- شعر دست یابیم.

 

در سوپر- شعر و با استفاده از هایپرلینک ما قادر هستیم ارتباطی بینامتنی (intertextual) با گذشته و تاریخ ادبیات برقرار نماییم. به اعتقاد بسیاری از پژوهندگان ادبیات پسامدرن، بینامتنیت (intertextuality) به جای ارتباط چالشی ِ مؤلفِ متن، ارتباطِ چالشی ِ میان خواننده و متن را برجسته می نماید و البته این مهم را هم نباید از نظر دور داشت که به اعتقاد لیندا هاچن، از پژوهندگان معروف آثار پسامدرن، هجو تاریخ نه به معنای انکار آن بلکه تلاش برای برجسته کردن و بازیافت آن می باشد، چنان چه در آثاری مانند صد سال تنهایی مارکز هم می توان  نمونه هایی از آن را یافت. ٦

 

به این ترتیب و با توجه به فرهنگ غنی شعر فارسی، شاعر سوپر-  شعر قادر است که در ارتباطی بینامتنی، چه به صورت هجو و چه غیر آن، با تاریخ ادبیات ارتباطی بینامتنی از طریق هایپر لینک های متعدد در فضای تودرتوی مجازی بر قرار نماید؛ و البته که هر شعر به صورت طبیعی حتی در روساخت نیز دارای ارتباطی بینامتنی با تاریخ ادبیات می باشد، ولی آن چه که در سوپر- شعر تسهیل می شود ارتباط عینی و مستقیم می باشد که این کار با استفاده از تغییر روایت ناگهانی در مسیر غیر خطی روایت روساخت و پرش به زیرساخت که از شاخصه های اصلی سوپر- شعر می باشد نمود پیدا می کند و این ارتباط مستقیم بینامتنی نه تنها با تاریخ ادبیات فارسی که حتی می شود در یک شبکه ی چند لایه ای و چند زبانی با ادبیات جهان نیز پیوند بخورد .

 

در بسیاری موارد، در سوپر- شعر به دلیل آزادی عمل مخاطب قادر به حضور در فرایند تعیین مسیر ادامه ی شعر می باشد که این تغییر می تواند در نحوه ی چینش کلمات با استفاده از کلیک اختیاری و یا تغییر مسیر روایت با استفاده از لغزش روی کلمات به عنوان آجر این ساختمان ویران شده خود به ساخت اختیاری و سلیقه ای ساختمان شعر بپردازد حال آن که فیدبک های متعدد همراه با عبور ساختارشکنانه از نشانه های آوایی، گرافیکی و نوشتاری مخاطب را به شرکت در یک جشن بی پایان و جاودانه و غرق شدن در هستی شعر دعوت می نماید  .

 

در این جریان شعری، سعی بر این است که از زاویه ی دید دیگری به شعر نگاه کنیم که البته همیشه هم همین گونه بوده است چرا که شعر یک چند وجهی می باشد. گاهی شاعر از دید غزل و گاهی از دید نیمایی و گاهی سپید و گاهی هم از دیدگاه دیگری به این هنر نگریسته می شود که به نظر حقیر در تمام قالب ها فقط زاویه ی دید نسبت به این چند وجهی تغییر می یابد.

 

 

 

پی نوشت ها: