نگاهی به شعر دیجیتال (ادبیات چند رسانه ای)

سامان بختیاری

 

□

 

بعد از گذشت مدتی نه‌چندان دور خالی از لطف نیست كه باز هم سری به جنجال به راه انداخته شده با اسم شعردیجیتال یا شعرهایپرتكست بزنیم. شعری كه علی ابدالی مجدانه و با تعصب خاصی در وب شخصی خویش با نام ارتش دریدا (www.derrida.blogfa.com) در پی ساخت‌مند نمودن و سازمانی نشان دادن این‌گونه كار بود. اما امروزه می‌توان گفت دیگر ابدالی را با آن تب‌وتاب نمی‌بینیم و به نوعی دیگرانی را نظاره می‌كنیم كه چه در داستان‌نویسی و چه در شعر، دارند پا در راهی می‌گذارند كه چندی پیش ابدالی برای به كرسی نشاندن این نظام چندرسانه‌ای چقدر سینه جر داد و چه اندازه كلمه مصرف نمود. حال بی‌توجه به این‌که این راه رفته به كجا انجامید و بدون دیدگاه قطعیت‌نگر و بدور از هرگونه صدور حكم، صرفا‌ً برای بررسی مجدد این‌گونه كارها به سراغ شعری چند رسانه‌ای از علی ابدالی می‌رویم به نام آزادی، تنها با این بهانه كه هر ‍ژانر می‌تواند حامل كلماتی باشد كه راهی را به جایی یا به چاهی برساند، این دیگر در اختیار مخاطب‌ست نه من (ما).

 

ادبیات چند رسانه‌ای با كمك گرفتن از ژانرهای مختلف هنری تنها در صدد قدم‌زدنی راحت در متنی شناورست، متنی كه می‌توان به‌راحتی در آن دست هر كلمه‌ای را گرفت و به هواخوری برد، نظیر آن‌چه كه  در شعر «آزادی» ابدالی كه شاید بتوان آن‌را یكی از كلیدی‌ترین نوع این‌گونه ادبیات دانست و در واقع می‌توان آن‌را مانیفستی برای e-poetry  بطور خاص و برای ادبیات چندرسانه‌ای بطور عام در نظر گرفت.

امروزه رایانه توانسته است در قامت یك ابزار،  دست به هر سوراخ از زوایای زندگی بشر بكند، از قرار گرفتن تكنولوژی در خدمت اقتصاد در قالب بانك‌داری الكترونیك گرفته تا حضور در مكاتبات امروزین بشر در سراسر جهان بی‌مرز.  حال به جایی رسیده‌ایم كه ابزار قدرتمند رایانه خود را به صفحات كاغذ (وب) می‌كشاند تا شعر دیجیتال شكل بگیرد و در واقع بتوان متنی با كاركردهایی چندرسانه‌ای خلق نمود.

 

همان‌گونه كه می‌دانیم انسان به‌راحتی می‌تواند به وب‌گردی روزانه‌ی خود به مثابه‌ی خیابان‌گردی بپردازد. در واقع خیلی آزادانه و رها از هرگونه تقید. با اعتبار این‌که كلمه را می‌توان آزاد نامید با رهایی خاص خود كه از بدو تولد بر كاغذ خلقتی آزادانه دارد و هیچ قیدی را نمی‌پذیرد. كه به تبع این آزادی مخاطب كلمه نیز از دمكراسی موجود در این‌گونه متن، لذت كافی را ببرد. حال در ادبیات دیجیتال این رهایی را می‌توان مضاعف فرض نمود، از سویی كلمه به خودی خود آزادانه راه می‌رود و از سوی دیگر مخاطب به‌راحتی می‌تواند در صفحات مجازی وب، دمكراسی خاص خود را تجربه كند. پس از آمیزش كلمه در فضای یله‌ی مجازی وب می‌توان انتظار تولد نوزادی را داشت كه برای گذر از مرزهای ناممكن، جهانی بی‌مرز را ترسیم می‌كند و این چیزی نیست جز e-poetry یا همان شعر و ادبیات چندرسانه‌ای.

 

در شعر آزادی، سطرها در قالبی تقطیعی عمودی در كنار هم شكل می‌گیرند، در واقع با خلق جریان‌های موازی می‌توان هر ستون را به صورت جداگانه شعری جدا از كلیت اثر فرض نمود كه در یك كل یكپارچه به گونه‌ای وحدت وجود در جهان متن می‌رسند.

 

 در این شعر هیچ قطعیتی یافت نمی‌شود. به نوعی می‌توان گفت مخاطب در مواجهه با این سبك خاص صرفا‌ً آمده است كه آمده باشد، همین و بس. در واقع ساختار یك‌دست روایی در این شعر هیچ نقشی ندارد، شاید بهترست بگویم كه روایت‌های متعدد چه در زمینه‌ی شعری با سطرها و انیمیشن‌های متحرك و چه در زمینه‌ی فتوگرافی یا فیلم یا یك موزیك دست به دست هم می‌دهند تا شعر را از روال تك‌مركزی با فرم شناخته شده و از قبل تعیین شده دور كنند و مخاطب را در مقابل هیچ قطعیتی قرار ندهند. به نوعی شاعر با كمك گرفتن از لینك‌های مختلف در شعر، ضمن تغییر مسیر روایت و ایجاد روایت‌های موازی و تولید وضعیت غیرخطی در مكان و زمان شعر، مخاطب را به افق‌های مختلفی سوق می‌دهد. مثلا‌ً شما می‌توانید با كلیك كردن به روی كلمه ی "آسمان" شاهد ریزش بارانی ناگهانی باشید و اینجاست كه احساس می‌كنید بهتر بود بارانی‌تان و چترتان را به همراه می‌آوردید. به نوعی شاعر ارجاعات بینامتنی خود را از طریق استفاده‌ی بهینه از لینك‌ها انجام می‌دهد و با این‌گونه ارجاعات مخاطب را با فضاهای دیگری درگیر می‌كند و این‌جاست كه خواننده تازه می‌فهمد كه تنها با شعر روبرو نشده است بلكه ملغمه‌ای از هنرهای مختلف را در مقابل دیدگان خود دارد. می‌توان گفت با هایپرلینك می‌توانیم به یك گذشته‌ی تاریخی یا تاریخی گذشته مرتبط شویم. در شعر آزادی ساختارها به راحتی شكسته می شوند. مثلا‌ً با دیدن سطری كه در صفحه‌ی وب، آلارم می‌دهد شما با كلمات مختلفی سروكار دارید. در واقع می‌توانید برای پایان‌بندی سطر از هر یك از این كلمات استفاده كنید، یعنی  استفاده از تكنیك‌های مجازی در شعر:

 

ابری

می پوشم و از پس آسمان بر

                            می‌آیم

              حالا                                                                       بر عكس

             اینجا كمی                                                                 این

             باران می‌ریزم و                                                         فیلم

              در جستجوی ...                                                         مردی از

              ( ناگهان صدایی                                  عبور ممنوع / جنگ / زندگی

              از ابر ریخت و                                                          گریخت و

               آقا!!                                                           توی

              توی این                                                پیاده رو/ قبرستان / شعر

               دنیای مجازی               نقطه                                        كناراین

               یافت می نشود                                                درخت / قبر/ زن

               گشته ایم ما...                آسمان                          پارك شد

                                                   همه را

              فیلم كرده و

                                                        پشت صحنه ی

                                                             این بازی

                                                                 ( كات......

                                                                    زمین همه ی ما را

                                                                             دور می زند و..

 

 

 

همان‌طور كه می‌بینید می‌توان در پایان هریك از سطرهایی كه با Slash از هم جدا شده‌اند یكی از سه كلمه‌ی انتخابی را به سلیقه‌ی خود جای‌گذاری كرد و این در واقع نگاهی به مشاركت یا به تعبیری اعتقاد به مدیریت مشاركتی در متن با مخاطب‌ست كه در این شعر رعایت شده است. همان‌طور كه از شكل ظاهری شعر دیده می‌شود، حالت ستونی شعر كه در قالب ستون‌هایی موازی در كنار هم آمده‌اند می‌توانند دارای جریانی خوانشی به شكل نمودار زیر باشند:

 

 

و یا این‌که هر ستون خود مستقلا‌ً شعری‌ست مجزا در حالتی كه آن‌را به صورت نمودار زیر در نظر بگیریم

 

 

كه هریك از این شعرها می‌توانند خواننده را به دنیایی كاملا‌ً مجزا سوق دهند و جالب این‌که كلیت اثر در قالب نمودار (۱) نیز دارای وحدتی ساخت‌مند‌ست و این به سلیقه خود مخاطب‌ست كه كدام یك از دو نمودار فوق را برای مواجهه با این شعر در نظر بگیرد. درواقع ابدالی با سرایش شعر «آزادی»، در اجرای كلمات نیز به اصول از پیش تعیین‌ شده و تعریف شده پیرامون خود وا‍ژه‌ی آزادی پای‌بند‌ست، یعنی می‌توان گفت آزادی را در شعر اجرا كرده است و این از نحوه‌ی برخورد وی با كلمات مشخص‌ست. در واقع از دیكتاتوری چه در زمینه‌ی معنا و چه در زمینه‌ی روایت خبری نیست.

 از نكات دیگر عدم توجه به موسیقی در شعرست كه به نوعی می‌توان گفت شعر تقریبا‌ً فاقد موسیقی مشخصی‌ست، یا حداقل از ریتم خاصی تبعیت نمی‌كند و انر‍ژی صوتی واژگان تا حد قابل توجهی مهار شده است.

بازی مستمر نشانه‌ها در شعر شبكه‌ای به هم پیچیده را از این روابط به وجود آورده است كه با لینك‌های متعدد كه هر‌یك نشانه‌ای خاص تلقی می‌شوند، مخاطب می‌تواند به دنیایی تازه سفر كند. در حقیقت این همان كاربرد تكنولوژی در قالب صفحات وب در شعر‌‌ست كه با باز شدن هر صفحه، شعری تازه در مقابل دیدگان خواننده جان می‌گیرد . تا ضمن گریز از مرکزیت شعر، معنا را در پس پیوست‌های متعدد به تأخیر بیاندازد.

در پایان لازم به ذكرست كه نگارنده این متن نه در پی تأیید، و نه رد شعر دیجیتال (ادبیات چندرسانه‌ای)ست، بلكه تنها در صدد بازشناسی جریان‌های به راه افتاده یا موجود در ادبیات حرفه‌ای به ویژه شعر فارسی‌ست که توانسته‌اند در زمره‌ی آثار خلق شده به منصه‌ی ظهور و بروز برسند.

شعر چندرسانه‌ای «آزادی» كه در مرداد ۱۳۸۶ در فضای وب منتشر شد را می‌توان در آدرس های اینترنتی زیر مشاهده نمود:

www.ilam85.blogfa.com

www.derrida.blogfa.com