زبان و ذهن در«متنی برای بینایی‌سنجی مخاطب»

سروده‌ی زنده یاد علیرضا نسیمی

امين احراری

 

□

 

اگر یکی از قابلیت­های زبان را امکان تداعی و بازسازی فضاها در یک ذهن تصویرساز بدانیم و اگر بپذیریم که دیدن با شنیدن در یک فرآیند تکاملی قرار می‌گیرد، آن‌گاه می­توان گفت که زبان پلی برای بهتر دیدن و چشم­ ابزاری برای گسترش بیشتر فرآورده­های زبان‌ست.

 زبان می­بیند و چشم می­شنود و این ارتباط در یک دور پایان­ناپذیر ادامه می­یابد.

«متنی برای بینایی سنجی مخاطب»، مخاطب را به اتاق تاریکی می­کشاند که برای دیدن مجبورست بشنود و برای شنیدن باید نشانه­ها را از دور، ردیابی کند تا ببیند. شاعر با رمزگذاری و کشف علائم و نشانه­های دیداری مخاطب را در ارتباط مستقیم با متن قرار می­دهد.

 شنیدن نیز فراتر از حوزه­ی زبان، درمسیر شکست ساختار، به نشانه­ها و اشاره­هایی محدود می­شود که  مسیر بهتر دیدن را فراهم می­سازد.

فرض کنید در اتاق دربسته­ی تاریکی نشسته­اید و به دنبال شیء خاصی می­گردید.

یک نفربیرون و خارج ازمتن شما را برای رسیدن به هدف یاری می­کند.

امکانات شما محدود به شنیدن، تجسم کردن و به خاطرآوردن‌ست.

هرچه بیش‌تر بشنوید در حوزه­ی امکانات بیش‌تری از زبان قرار می­گیرید. اما این امر نمی­تواند دلیل قابل قبولی برای راحت­تر یافتن شما باشد. شاید هرچه بیش‌تر بشنوید بیش‌تر گمراه و از هدف دور شوید.

حال فرض کنید فرد مورد نظر با باور به «غیرقابل اعتمادبودن زبان» ۱ سعی دارد با ایما و اشاره، مکان مربوط به شئ خاص را نشان دهد. شاید این‌بار شما نیز سریع‌تر به هدف برسید.

شاعر در «متنی برای بینایی‌سنجی مخاطب» می­کوشد تا با رهایی از برزخ زبان آن­چه را که نمی­تواند بگوید نشان دهد و برای این مهم از تکنیک­های زبانی، قابلیت­های نمایشی زبان، بازی­های زبانی، شکست زبان و... استفاده می­کند.

او با انگشت اشاره به نشانه­هایی ارجاع می­دهد که مخاطب را فراتر از نشانه و خارج ازمتن به حرکت وا می­دارد، حتی اگر دوربین زبان درهمان ابتدا از حرکت باز بماند.

 

"دریا در  یای ماهی تمام                            

ماهی در  یای دریا جا خوش کرده"

 

نشانه­ها­ی نمایشی در زبان، گاه به صورت تابلویی چرخشی و دوّار عمل می­کند و مخاطب را در زوایای مختلف با خود می­کشاند. گویی شاعر با دست‌اندازی­ها و سخره گرفتن زبان، قصد دارد دنیایی بیرون ازمتن را به مخاطب نشان دهد.

دنیایی که دست زبان از نمایش آن کوتاه‌ست وتنها با اشاره­ای غیرمستقیم می­توان به دنبال نشانه­ها حرکت کرد و پیش رفت.

 

"دنیا چهار حرف کوچک دنیاست

پرصدای مسافر

که ترانه می­لبریزد ازپژواک صدات

برصفحه­ی چند دور لب‌هات

دور تا دور از سوزن صدای نفس‌هات

چشم‌هات

دوست دارم­هات  که هیچ‌وقت

هیچ‌وقت سرجای هم نیستیم

این‌جا هم جز دوری خودم ملالی"

 

شاعر در دور بُرد تخیل خود در پی کشف قراردادهایی جدید برای نشان موجودیتی جدید‌ست و همین امر، شعر او را در حوزه­ی ذهن و زبان مستقل معرفی می­کند.

او برای رسیدن، فاصله­ی زمانی ذهن خود را تندتر می­گذرد حتی اگر قرار باشد دستورهای زبانی را بشکند و فاصله‌ی ذهن و زبان را کوتاه­تر کند.

 

"ازحالا تا سیزده ثانیه دیگر

بشمار یک

هزارو یک، هزارو دو...سه...چهار...پنج

بشمار دو

(کاش لااقل دکمه­ی عبور تندتری بود!)

بشمار سه

تمام درون­ها بیرون:

«نقد حیرتخانه هستی صدایی بیش نیست

ای عدم نامی به‌دست آورده­ای موجود باش»

می­رفتیم

می­رفتیم و رسالتی عمیق در جیب­های خالی‌مان بود

تو یکریز از گوش‌ماهی­های فرداهات حرف می­زدی

ومن در اندیشه­ی کابوس ِ هزاران هزارساله­ای که: نکند غرق شویم!"

 

میل به جاودانگی و خلق دنیایی دیگر گونه در هزاره­های بعد یک خط ممتد از ابتدا تا انتهاست که با مرگ تمام نمی­شود بلکه در انتهای خط ادامه می­یابد.

 

"هزاره­ها بعد هم همین

چیزی وجود داشته باشم

بعد چیزی

پرنده­ها که واژه شوند و روی دست­های نتراشیده­اش

گوشه­ی چشم­های رسیده

همیشه در سفر رگ."

 

آمیختگی زبان فخیم با رویکردهای مدرن، مخاطب را، دردنیای متناقض‌نما (پارادوکسیکال) امروزی به چالش می­کشاند. چالشی ازجنس دغدغه­های بی­حساب تاریخی و نظم محکوم دنیای مدرن.

 

(ازاین‌جا به بعد­ می­تواند در یک کافی‌شاپ اتفاق بیفتد)

"حاشا چیزی/ چیزی وجود داشته باشد چیزی

زبان جادوگرانه­ام کو که هرچه آموختندم دروغ

وچرا ترساندنم از ناخواستنی بودن

که زندگی زمینی رنج‌ست و

آدمیزادی رنج و

ترس

چیزی میل دارید خانم؟

سر ساعتِ خودم چانه بزنم با وقت

این‌جا هیچ چیز رازی­اش نمی­کند الکل."

 

در پایان به نظر می­رسد شاعر دل‌بسته­ی رویکرد فلسفی وزبان شناسانه­ی خود به هستی‌ست و دغدغه­ی هستی‌شناختی و مسائلی چون مرگ و زندگی در بسیاری ازسطرهای شعری او به چشم می­خورد.

 

"حالا طعمه­ی قرص­ها شدن بهترست

یا روی ریل خوابیدن؟

پرت شدن ازبالای پلک چپ جت چه طور؟!"

 

یا تصویر و تجسم مرگ در سطرهایی ازشعر «۲۴ از پایین»

 

"«پایین» خودش را به مردن می­زند

فرو می­رویَد از قعر

از پا     از پلک دانه دریده می­شود در قعر شب."

 

ونیزدغدغه­ی هستی‌شناختی واژه و کلمه درسطرهایی ازشعر«۲۴ از بالا»

 

"پرنده بود  باد  بعد

نکند ترانه ببارد برکلمات عریان چه بپوشم

کاسه­ای زیر نیم کاسه­ی سر ]برود[ دَم ِ عصر

تمرین دشمنی می­کنند منظومه­ی سردردهام با    من

- سه پاکت خیام بی­یأس فلسفی، لطفاً!"

 

۱: ژاک دریدا (فیلسوف فرانسوی)