«به چالش کشیدن اقتدار مذکر»

نگاهی کوتاه به مجموعه­ی «این روزهایم گلوست» سروده­ی پگاه احمدی

نویسنده: علیرضا بهنام

□

در بررسی شعر­های پگاه احمدی نخستین نکته­ای که به چشم می­آید فرم آزاد و ناهمبسته­ای‌ست که در شعرهای او از کتاب «روی سل پایانی» (١٣٧٨) تا به امروز نمود یافته است. این فرم آزاد که در نتیجه­ی به چالش گرفتن اقتدار روایت و ایجاد امکان مساوی برای حضور موقعیت‌های مختلف روایی و تصاویر متعدد پدید آمده است ساختار عمودی شعر را به نفع توزیع قدرت بیان و فصاحت کلام در سرتاسر متن به هم می­زند. او به این ترتیب یکی از ارکان اساسی ادبیات مدرن را که همانا روایت کانونی‌ست به کنار می­نهد. درگیری مضمونی شاعر با مفهوم قدرت متمرکز که از مضامین تکرار شونده­ی شعرهای اوست نشان می‌دهد که این چالش در شعرهای کتاب خودآگاه و درونی شده وارد شده است. تضاد راوی شعر با مفهوم قدرت در کنار به هم ریختن نظم هژمونیک چیزها در محدوده­ی معنا و شکل کلاژگونه­ی چینش تصاویر که بدون تبعیت از قانون علی و معلولی و به شکلی شناور در فضای شعر قرار گرفته‌اند، در محدوده­ی فرم، شعر را به سوی روایتی غیر ارگانیک پیش می­برد که در آن هژمونی قدرت مردانه به شکل بارزی غایب است. این شیوه از سرایش را می­توان مصداقی خوب برای چیزی دانست که هلن سیکسو اندیشمند فرانسوی از آن به نوشتار زنانه (Féminine écriture) تعبیر کرده است. این نوع از نوشتار در واقع به نوعی روایت حاشیه­ای برای ادبیات مسلط مدرنیستی تبدیل می­شود که خود با القای روایتی مذکر و یکسویه از جهان، مورد استفاده­ی قدرتمداران بود تا با یاری آن صداهای «دیگر» را به نام سنت و و به کام قدرتمداران خاموش کنند. در عین حال عناصر بارزی از سنت در این روایت به شکلی سیال و رها از قدرت القا کننده­ی فرم متکی بر محور عمودی حضور دارند و به حیات خویش ادامه می‌دهند.

در آخرین مجموعه شعر پگاه احمدی تا امروز که «این روزهایم گلوست» نام گرفته است و به خصوص در شعر بلند «تحشیه بر دیوار خانگی» که حجم قابل توجهی از این کتاب را به خود اختصاص داده است تقریبا ً تمامی عناصر روایت زنانه حضور دارند با این تفاوت که شاعر به نقش اختلاط موسیقی و لحن در شعرهای این کتاب توجه ویژه­ای کرده است. در همین حال حضور فرم­های اخذ شده از پیشینه­ی فرهنگی ادبیات فارسی به «تحشیه» اصالت خاصی بخشیده است که آن را از شعرهای کتاب­های قبلی همین شاعر متمایز می­کند. در ابتدای این شعر می­خوانیم

بر این جماعت بی­قبا رحم آوردم و زکات شدم

باران و نان نداشتند

در این ابرها را باز و شاعری کردم١

این سطر­ها را می­توان بازسازی نثر شاعرانه­ی تذکرةالاولیا­ی عطار دانست که در ادامه­ی شعر به شکل موتیفی آزاد در میان عناصر شعری دیگر به حضور خود ادامه می­دهد و به این ترتیب سنت را به بازی بدون برتری معاصر فرا می­خواند. کنتراستی که این حضور بی­تأکید در کنار سطرهایی از این دست ایجاد می­کند دیدنی‌ست:

من خاطره­ی لال این زبان هستم

دکمه­های نظامی این جنگ را که می­بستم

روز جهانی کودک پیر شد!٢

منطق حضور این سطرها در کنار هم عاملی‌ست که اقتداری دیگر را به چالش می­کشد و آن اقتدار وحدت سبک است که یکی از اصول آهنین ادبیات مردانه­ی مدرن انگاشته می­شد.

در پاره­ای دیگر از همین شعر است که می­خوانیم:

در عود و فال و کندر گم می­شوم

از کلیسای سن خوزه تا قبرستان شوشتر

از بی­بی لقا تا کافه­ی شبانه­ی ونگوگ

از شاه نعمت الله ولی تا شعر ناتمام من همه بر دیواره­ی ارگ بنشیند.٣

به این ترتیب در این نوشتار زنانه تمامی عناصری که فرهنگ موجود جهان را شکل داده­اند هر کدام با صدا و سبک خاص خود در کنار هم می­نشینند تا جشنواره‌ای از هوشمندی و رواداری را پیش چشم خواننده نقش بزنند. جشنواره­ای که اندیشه­ی مستقل شاعر را در برخورد با جهان به خوبی باز می­نمایاند.

پی‌نوشت‌ها: